“Dân Đông Đức khởi nguồn từ loài vượn phải không? Không thể có chuyện đó được. Loài vượn không thể nào sống sót được chỉ với hai trái chuối trong một năm.” – Theo hồ sơ tình báo được bạch hóa gần đây, người dân Đông Đức cộng sản thì thầm với nhau những chuyện cười như vậy – và phản gián Tây Đức cần mẫn thu thập tiếu lâm chính trị để tìm hiểu tâm trạng của công chúng.

“Điều gì sẽ xảy ra nếu sa mạc được cộng sản hóa? Không có ngay chuyện gì cả, nhưng sau đó sẽ có màn thiếu cát.”

Những chuyện cười kiểu này được truyền giữa người Đông Đức với nhau trong thời kỳ cộng sản, và tình báo Tây Đức thu thập để tìm hiểu tâm trạng người dân sau bức màn sắt, nhưng cũng để giải trí cho cấp trên ở thủ đô Bonn của Tây Đức.

Xin thêm một chuyện khác: “Tại sao đời sống bên Tây Đức cao hơn tiêu chuẩn của ta bên này? Bởi vì bên đó những người cộng sản không được giấy phép làm việc.”

Những chiếc Trabant (hay Trabi) ta thường thấy là thứ xe hơi mà thùng xe được chế tạo bằng nhựa cứng, nổi tiếng bên Đông Đức với tiếng lạch cạch của động cơ hai thì, cũng là một đề tài tiếu lâm được ưa chuộng, kiểu “Chiếc Trabi mới được sản xuất có hai ống xả khói –  vậy ta có thể đẩy nó như một chiếc xe cút kít.”

Nhân viên phản gián Tây Đức (BND)[1] lượm lặt chuyện cười qua việc mở lén thư từ và nghe lén điện thoại trong khi theo dõi và tìm hiểu bí mật của nhà nước Đông Đức thời Chiến tranh Lạnh.

Tình báo khắp nơi trên thế giới đều có xu hướng coi trọng mọi mảnh thông tin họ thu thập được, và BND không là ngoại lệ. Các viên chức phản gián thu thập và sắp xếp các chuyện cười một cách tỉ mỉ rồi gởi về Bonn trong mùa hội Carnival[2] hàng năm với lòng vui thích. Sở tình báo BND vừa bạch hóa hồ sơ tiếu lâm chính trị Đông Đức mà họ thâu lượm được.

Thết đãi ngày hội cho giới quan chức Tây Đức

Báo cáo thu thập chuyện cười là dịch vụ được ưa thích nhất mà phòng phản gián cung cấp.

Cựu nhân viên phản gián BND Dieter Gandersheim (tất nhiên không phải tên thật) hồi tưởng: “[Báo cáo tiếu lâm] là thành công hấp dẫn nhất của chúng tôị” Theo ông, phủ thủ tướng và các bộ đều mong chờ hồ sơ này.Chuyện đó không phải chỉ để giải trí không khí nhàm chán của công việc. Chuyện cười cho ta hiểu được những gì người thường dân Đông Đức nghĩ về chế độ và về các sự kiện đương xảy ra. Tai nạn của lò nguyên tử Chernobyl năm 1986 đã đẻ ra một thành ngữ mới: “Phải gần lò phản ứng lắm thì anh nông dân mới rơi khỏi máy cày của mình.”

Lúc khác họ lại đùa thế này: Chuyện xảy ra ở Chernobyl không phải là một tai nạn, mà là chương trình chụp X-quang dân chúng của nhà nước Liên Xô.

Dân Đông Đức không tránh chuyện kháo nhau bí mật châm chọc các tay lãnh đạo chính trị của họ, tật quan liêu hay tình trạng thiếu thốn hàng hóa kinh niên trong nước, mặc dù họ biết điều đó là nguy hiểm.

Ông Christoph Kleeman, một cựu quan chức của Cơ quan Birthler[3] – được thành lập sau ngày thống nhất nước Đức để quản lý các cục lưu trữ của mật vụ Đông Đức cũ (Stasi) nói: “Tiếu lâm chính trị phát triển mạnh trong chế độ độc tài. Bất cứ ai khi kể hay nghe những chuyện cười như vậy đều tự tạo cho mình không khí dân chủ trong giây lát, và kéo các lãnh tụ chế độ xuống ngang hàng với mình.”

Đùa với lửa

Một chuyện cười khác: “Năm nay ta không có lễ Giáng sinh. Mẹ Mary kiếm không ra tã cho bé Jesus, ông Joseph bị gọi đi nghĩa vụ quân sự và Ba Vua không xin được chiếu khán du lịch.”

Báo cáo tiếu lâm chính trị mà BND thu thập thường được mang ra kể sau mục phân tích về tình hình chính trị và kinh tế tại Cộng hòa Dân chủ Đức. Đầu thập niên 1980, khi chính phủ Ba Lan ra lệnh thiết quân luật để đối phó lại các cuộc đình công chống tăng giá thực phẩm và đòi hỏi cải cách chính trị, BND cho biết một số công nhân Đông Đức cũng lãn công, và phân tích như sau: “Các nhà lãnh đạo Đông Đức tin rằng dân chúng sẽ chịu đựng được để sẵn sàng hy sinh quyền lợi nhưng họ vẫn dự trù có hành động cứng rắn nếu thấy cần thiết để ngăn chặn ‘tình huống Ba Lan’”. Họ đưa thêm vào báo cáo chương “Chuyện cười chính trị về tình hình cung cấp”. Chẳng hạn như chuyện này: “Tại sao không còn cái kim châm nào ở Đông Đức nữa vậy? Bởi vì người ta đã bán hết sang Ba Lan làm cây xiên thịt nướng Kebab.”

Theo ông Kleemann, “Kể chuyện cười là đùa với lửa”. Cơ quan Stasi có 91 ngàn nhân viên và một mạng lưới vào khoảng 189 ngàn điểm chỉ viên thường dân để rình mò 17 triệu dân Đông Đức. Chế độ này coi mỗi chuyện đùa chính trị là một mối đe dọa tiềm năng. Bất cứ ai giễu cợt đại diện các tổ chức của nhà nước hay xã hội đều có thể bị truy tố. Ông cho biết, “Một số người bị bỏ tù vì kể chuyện tiếu lâm chính trị, nhất là vào khoảng thập niên 1950 và 1960.”

Mối nguy hiểm này trở thành giai thoại tiếu lâm: “Chuyện kể rằng sự nguy hiểm đó đã được “tếu hóa” như sau: “Có người kể chuyện cười. Có người sưu tầm và kể chuyện cười. Và cũng có người sưu tầm những phần tử kể chuyện cườị”

 [1] Bundesnachrichtendienst (BND): Sở Phản gián Liên bang / Cơ quan tình báo Tây Đức [2] Thời gian lễ hội Carnival co giãn từ đầu tháng 11 đến gần hết tháng 2 năm sau.

[3] Birthler Behỏrde là tên không chính thức để gọi các văn phòng chính phủ dưới quyền bà Marianne Birthler  và có trách nhiệm nghiên cứu các hành vi trong quá  khứ của mật vụ  Đông Đức cũ (Stasi).

Lò TV dịch